De warmtetransitie is voor gemeenten een van de meest complexe opgaven van het komende decennium. Iedere wijk en buurt is anders, ieder type woning vraagt een andere aanpak en de benodigde data is verspreid over tientallen bronnen. Hoe kom je dan tot een warmteprogramma waarin voor ieder gebied een verantwoorde, uitlegbare keuze wordt gemaakt?
Regio Gooi en Vechtstreek, een samenwerkingsverband van zeven gemeenten, staat precies voor die vraag. Ben Data Consultancy ondersteunt de regio bij het datagedreven vormgeven van het warmteprogramma. In deze casus delen we hoe dat er in de praktijk uitziet: van de aanleiding en de aanpak tot onze rol en de resultaten.
Zelf de regie nemen
Bij de warmtetransitie is de netbeheerder een onmisbare partner: die brengt de energie-infrastructuur in kaart en signaleert waar het net knelpunten heeft of krijgt. Voor gemeenten is het waardevol om dat infrastructuurbeeld te kunnen combineren met wat ze zelf weten over hun woningen, wijken en buurten, zodat ze niet alleen volgen, maar ook zelf de vraag kunnen stellen: welke energiesystemen en warmteoplossingen zijn hier kansrijk?
Regio Gooi en Vechtstreek wilde die rol actief invullen. Daarvoor was een eigen datastrategie nodig: een aanpak waarmee de regio zelf onderzoek doet naar de energiesystemen ten behoeve van het warmteprogramma, en zo met een eigen, onderbouwde inbreng het gesprek aangaat met de netbeheerder en andere partijen.
De opgave: van data naar oplossingen per wijk en buurt
Een warmteprogramma valt of staat met kleinschalig inzicht: niet op gemeenteniveau, maar op het niveau van wijken en buurten. Welke woningen staan er, hoe oud zijn ze, hoe zijn ze geïsoleerd, wat is het gasverbruik, en welke alternatieve warmtebronnen zijn er beschikbaar? Die informatie bestaat, maar zit verspreid over publieke registraties, netbeheerdersdata en gemeentelijke systemen. Losse rapporten geven telkens een deel van het beeld, terwijl juist de samenhang bepaalt welke oplossing ergens kansrijk is.
De focus van onze opdracht is daarom het vertalen van data-analyses naar concrete oplossingen ten behoeve van het warmteprogramma: onderbouwen welke route naar aardgasvrij realistisch is, wat die vraagt en wat die oplevert. Daarbij kijken we niet naar de buurt als vast gegeven, maar naar clusters binnen wijken en/of buurten: gebieden met vergelijkbare woningkenmerken en warmtevraag, ook als die niet precies samenvallen met een buurtgrens. Zo'n technische onderbouwing is overigens niet het hele verhaal: bij het uiteindelijk aanwijzen van een gebied wegen gemeenten ook betaalbaarheid voor bewoners en aantoonbare participatie mee. Onze analyses leveren daarvoor de technische bouwstenen, naast — niet in plaats van — het gesprek met bewoners dat daar ook bij hoort.
Eén regio, zeven gemeenten, één fundament
Regio Gooi en Vechtstreek bestaat uit zeven gemeenten die onderling verschillen: in grootte, in de aard van hun vraagstukken, en in de manier waarop ze data-analyse al hadden georganiseerd. Die verscheidenheid is precies waarom een gezamenlijke aanpak waarde toevoegt: door capaciteit, kennis en ervaring te bundelen, hoeft niet elke gemeente apart het wiel uit te vinden en profiteert de hele regio van wat er elders al is opgebouwd. Kleinere gemeenten profiteren van de capaciteit die grotere gemeenten kunnen inbrengen, terwijl grotere gemeenten leren van de persoonlijkere, kleinschaligere aanpak van kleinere gemeenten.
Dat gedeelde vertrekpunt ontstond niet vanzelf. De gemeenten hanteerden aanvankelijk verschillende definities en aannames, en het kostte meerdere gesprekken om tot dezelfde brondata en dezelfde manier van rekenen te komen voordat de eerste analyse kon starten. Die investering vooraf betaalt zich sindsdien uit: elke uitkomst is herleidbaar naar een gedeeld en navolgbaar vertrekpunt, en de ene gemeente beoordeelt een gebied niet meer op andere aannames dan de andere.
Op zoek naar het juiste datafundament
Met dat gezamenlijke uitgangspunt op tafel was de volgende vraag welke tool dat fundament het beste kon dragen. We deden bronnenonderzoek en spraken met specialisten om te bepalen welke databronnen nodig waren en welke tools daar goed op aansluiten. Daarbij keken we niet alleen naar welke databronnen een tool kon ontsluiten, maar ook naar hoe goed die aansloot op een samenwerkingsverband van meerdere organisaties: kan iedereen met dezelfde omgeving werken, blijft de data actueel, en is de uitkomst uitlegbaar aan wie er uiteindelijk mee moet besturen. Die laatste eis woog voor ons het zwaarst: een tool die veel kan, maar waarvan de uitkomst niet te vertalen is naar een raadsvoorstel, brengt een organisatie uiteindelijk niet verder.
Uiteindelijk viel de keuze op Tomahawk: een tool die de relevante databronnen combineert in één omgeving — woningkenmerken, energiegegevens, netcapaciteit, isolatievraagstukken en buurtstatistieken. Privacy en dataveiligheid zijn daarbij ondergebracht in de tool zelf: data wordt per gemeente opgeslagen en van elkaar gescheiden, zodat een gemeente alleen inzage heeft in haar eigen gegevens.
Data over woningen en energieverbruik is overigens nooit volledig zeker: energielabels zijn deels voorlopig, isolatiewaarden deels geschat en verbruik deels modelmatig bepaald. Door voor alle zeven gemeenten dezelfde brondata, dezelfde definities en dezelfde rekenwijze te gebruiken, verdwijnt die onzekerheid niet, maar wordt ze wel voor iedereen gelijk en herleidbaar: aannames liggen vast en zijn consistent toegepast, in plaats van dat elke gemeente op eigen inschatting vaart.
Data alleen is echter nog geen besluit. Onze rol als Ben Data Consultancy zit in de vertaalslag: met de tool en de gezamenlijke uitgangspunten als basis voeren wij de analyses uit op de gecombineerde data en helpen we de regio en de gemeenten om de uitkomsten te interpreteren. Wat betekent een hoge warmtevraag in combinatie met een verouderd net voor de volgorde van clusters? Waar liggen koppelkansen met geplande renovaties of werkzaamheden? Welke clusters zijn logische startpunten en welke vragen eerst om aanpak van isolatievraagstukken? De uitkomsten van die analyses worden rechtstreeks gebruikt voor het warmteprogramma van de regio.
Onze rol: specialist én verbinder
Binnen deze opgave vervult Ben Data Consultancy een dubbele rol. Enerzijds als data-specialist: het uitvoeren van de analyses en het vertalen van de uitkomsten naar bruikbare inzichten. Anderzijds als verbinder tussen de zeven gemeenten.
Dat laatste betekent concreet: per gemeente in kaart brengen waar ze staan, wat hun doel is, en hoe dat zich verhoudt tot de andere gemeenten in de regio. Op basis daarvan bewaken we dat alle gemeenten dezelfde uitgangspunten en analyses hanteren, zodat de aanpak uniform blijft en gemeenten even ver komen in hun warmteprogramma, ook als het startpunt per gemeente verschilt.
In de praktijk betekent dat regelmatig afstemmen met de verschillende gemeenten, voortgang en knelpunten met elkaar delen, en signaleren waar gemeenten van elkaar kunnen leren. Niet als extra laag bovenop het werk, maar als vast onderdeel ervan: de analyse en de samenwerking tussen gemeenten versterken elkaar.
Wat dit oplevert
Door de combinatie van de tool en onze analyses werken de gemeenten in de regio vanuit een gedeeld, expliciet gemaakt feitenbeeld in plaats van losse lokale inschattingen. Beleidsmakers zien per cluster van wijken en buurten welke warmteoplossing kansrijk is en waarom, en kunnen die onderbouwing uitleggen aan raad en inwoners.
Het praktische verschil is groot. Waar een gemeente voor dit soort doorrekeningen eerder weken moest wachten op een extern bureau, kan de regio nu, met een eigen ingerichte werkwijze in de gekozen analysetool, clusters binnen zo'n vijf minuten doorrekenen op warmteoplossingen en onderling vergelijken. Gemeenten hebben bovendien zelf eigenaarschap over die analyse: ze kunnen een doorrekening zelf reproduceren en aanpassen, zonder daarvoor opnieuw een extern traject te starten. Dat scheelt niet alleen doorlooptijd, maar ook afhankelijkheid.
Voor inwoners telt uiteindelijk vooral of de gemeente kan uitleggen waarom hun wijk of buurt wel of nog niet aan de beurt is. Een onderbouwing die herleidbaar is tot dezelfde data en dezelfde aanpak als bij de buurgemeente, is daarbij overtuigender dan een keuze die alleen op een lokale inschatting berust.
Voor een samenwerkingsverband van zeven gemeenten is er nog een voordeel: vergelijkingen tussen gebieden en gemeenten zijn eerlijk en consistent, terwijl elke gemeente ruimte houdt voor eigen afwegingen. En doordat de regio met één feitenbasis werkt, is ook de afstemming met partijen als netbeheerders eenvoudiger: gemeenten hoeven niet zeven keer apart hetzelfde gesprek te voeren over dezelfde infrastructuur.
Speelt dit ook bij uw gemeente of regio?
Worstelt uw organisatie met vergelijkbare vraagstukken rond data en de warmtetransitie? We gaan graag vrijblijvend in gesprek over wat een datagedreven aanpak voor uw warmteprogramma kan betekenen.